VÌ SAO LỚP HỌC MẦM NON CẦN CÓ TRẬT TỰ VÀ THẨM MỸ?

Bài viết chia sẻ bởi Thảo Nguyễn — Giám đốc Campus ME School Hoàng Văn Thụ, hệ thống trường mầm non ME School (meschool.vn). Với 10 năm kinh nghiệm quản lý giáo dục mầm non và đồng hành cùng hàng nghìn gia đình, cô Thảo Nguyễn chia sẻ góc nhìn từ thực tế vận hành và nghiên cứu phát triển trẻ em.

TÓM TẮT BÀI VIẾT

Một lớp học mầm non có trật tự và thẩm mỹ không chỉ nhằm tạo ấn tượng đẹp mắt với phụ huynh. Cách học cụ được sắp xếp, màu sắc được lựa chọn, ánh sáng được sử dụng và không gian được tổ chức đều ảnh hưởng đến khả năng tập trung, cảm giác an toàn, tính tự lập và hành vi của trẻ. Tuy nhiên, thẩm mỹ trong giáo dục không đồng nghĩa với trang trí thật nhiều, còn trật tự không có nghĩa là yêu cầu trẻ phải luôn ngồi yên và tuyệt đối nghe lời. Một môi trường phù hợp cần đủ rõ ràng để trẻ có thể dự đoán, đủ bình an để trẻ tập trung và đủ linh hoạt để các con được tự do khám phá. Khi không gian được tổ chức có chủ đích, lớp học có thể trở thành một “người thầy thầm lặng”, hỗ trợ cả trẻ và giáo viên trong suốt một ngày học.

MỘT LỚP HỌC ĐẸP CHƯA CHẮC ĐÃ LÀ MỘT LỚP HỌC TỐT

Khi bước vào một lớp học mầm non, người lớn thường dễ bị thu hút bởi những mảng tường nhiều màu sắc, các sản phẩm được treo kín phòng, những món đồ chơi bắt mắt hay các góc chụp hình được trang trí cầu kỳ. Một lớp học sinh động có thể tạo nên ấn tượng ban đầu rất tốt. Tuy nhiên, dưới góc độ phát triển trẻ em, câu hỏi quan trọng hơn không phải là lớp học có đẹp hay không, mà là vẻ đẹp ấy đang phục vụ ai và phục vụ điều gì.

Có những lớp học được trang trí chủ yếu để người lớn cảm thấy ấn tượng, nhưng lại chứa quá nhiều thông tin thị giác đối với trẻ. Trên tường có nhiều chữ, hình ảnh, màu sắc và vật dụng không liên quan đến hoạt động mà trẻ đang thực hiện. Trong một không gian như vậy, trẻ phải liên tục phân chia sự chú ý giữa rất nhiều kích thích khác nhau.

Một nghiên cứu thực nghiệm với trẻ mẫu giáo của Fisher, Godwin và Seltman cho thấy trẻ học trong lớp có tường trang trí dày đặc dễ bị phân tâm hơn, dành nhiều thời gian ngoài nhiệm vụ hơn và đạt mức tiến bộ học tập thấp hơn so với khi học trong một không gian ít trang trí hơn. Kết quả này không có nghĩa là lớp học cần để trống hoặc hoàn toàn không có màu sắc. Điều nghiên cứu gợi ý là môi trường thị giác cần được tiết chế và thiết kế có chủ đích, thay vì lấp đầy mọi khoảng trống bằng đồ trang trí.

Vì vậy, thẩm mỹ trong lớp học mầm non không nằm ở số lượng đồ vật được trưng bày. Thẩm mỹ nằm ở sự hài hòa, vừa đủ, có chọn lọc và phù hợp với nhu cầu phát triển của trẻ.

HIỂU ĐÚNG VỀ TRẬT TỰ TRONG LỚP HỌC MẦM NON

Khi nghe đến hai chữ “trật tự”, nhiều người có thể hình dung một lớp học nơi trẻ phải ngồi ngay ngắn, không được nói chuyện, không được di chuyển và phải làm theo chỉ dẫn của giáo viên. Nhưng đó không phải là trật tự mà trẻ mầm non cần.

Trật tự trong môi trường giáo dục là việc mỗi đồ vật có một vị trí rõ ràng, các khu vực trong lớp có chức năng cụ thể và trình tự sinh hoạt trong ngày có tính ổn định. Trẻ biết sách được đặt ở đâu, dụng cụ vẽ nằm trên kệ nào, sau khi hoàn thành hoạt động thì cần cất học cụ về vị trí nào. Các con cũng dần nhận biết sau giờ đón trẻ sẽ đến hoạt động nào, khi nào dùng bữa và khi nào được nghỉ ngơi.

Sự rõ ràng này giúp môi trường trở nên dễ hiểu và có thể dự đoán. Khi không phải liên tục chờ người lớn chỉ dẫn, trẻ có nhiều cơ hội tự đưa ra quyết định và chủ động tham gia vào đời sống của lớp học.

Một chiếc kệ được sắp xếp theo đúng tầm với giúp trẻ tự lấy học cụ. Hình ảnh hoặc ký hiệu trên từng ngăn giúp trẻ nhận biết nơi cần cất đồ. Một chiếc bàn có đủ dụng cụ cho một hoạt động giúp trẻ bắt đầu công việc mà không cần chờ cô giáo chuẩn bị. Những chi tiết tưởng như rất nhỏ ấy đang góp phần hình thành khả năng tự lập, ghi nhớ quy trình và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Trật tự vì thế không phải là công cụ để người lớn kiểm soát trẻ. Một môi trường có trật tự đúng nghĩa sẽ giúp trẻ ít phụ thuộc vào sự kiểm soát của người lớn hơn.

VÌ SAO TRẬT TỰ GIÚP TRẺ CẢM THẤY AN TOÀN?

Trong những năm đầu đời, trẻ chưa có đủ khả năng xử lý một môi trường quá phức tạp hoặc liên tục thay đổi. Khi đồ vật không có vị trí cố định, hoạt động diễn ra thiếu trình tự hoặc người lớn thường xuyên thay đổi yêu cầu, trẻ phải dành nhiều năng lượng hơn để đoán xem điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.

Ngược lại, những môi trường an toàn và có thể dự đoán có thể hỗ trợ trẻ xây dựng phản ứng lành mạnh trước căng thẳng. Các tài liệu của Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard nhấn mạnh rằng sự phát triển của trẻ không chỉ chịu ảnh hưởng bởi mối quan hệ với người chăm sóc mà còn bởi môi trường vật chất và xã hội nơi trẻ sống, học tập và vui chơi. Một môi trường ổn định, an toàn cùng các mối quan hệ đáp ứng giúp tạo nên những điều kiện thuận lợi cho sự phát triển.

Trong lớp học, sự an toàn không chỉ đến từ việc cửa được khóa chắc chắn hay đồ dùng không có góc nhọn. Trẻ còn cần cảm giác an toàn về mặt tâm lý. Các con cần biết điều gì được mong đợi, biết mình có thể tìm đồ vật ở đâu và biết người lớn sẽ phản ứng tương đối nhất quán trước những tình huống quen thuộc.

Khi môi trường có trình tự rõ ràng, giáo viên cũng ít phải sử dụng mệnh lệnh. Thay vì liên tục nhắc “Con cất đồ đi”, chính cách tổ chức không gian đã gợi ý cho trẻ biết đồ vật thuộc về đâu. Khi môi trường có thể tự hướng dẫn, người lớn có thêm thời gian quan sát và đồng hành với trẻ thay vì phải liên tục sửa sai.

THẨM MỸ CÓ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KHẢ NĂNG TẬP TRUNG CỦA TRẺ KHÔNG?

Trẻ mầm non tiếp nhận rất nhiều thông tin qua giác quan. Màu sắc, ánh sáng, âm thanh, cách sắp đặt đồ vật và mật độ hình ảnh đều có thể ảnh hưởng đến cách trẻ phân bổ sự chú ý.

Nghiên cứu về việc học từ ở trẻ nhỏ cho thấy quá trình học diễn ra thuận lợi hơn trong những khoảnh khắc thông tin thị giác rõ ràng và ít lộn xộn. Khi đồ vật cần chú ý nổi bật giữa một khung cảnh sạch và gọn, trẻ dễ tập trung vào thông tin liên quan hơn.

Điều này giúp giải thích vì sao một kệ học cụ có quá nhiều món đồ đặt chồng lên nhau không hẳn tạo ra nhiều cơ hội học tập hơn. Khi mọi thứ đều cùng xuất hiện, trẻ có thể khó nhận biết mình nên bắt đầu từ đâu. Ngược lại, nếu học cụ được lựa chọn phù hợp với độ tuổi, trình bày rõ ràng và có khoảng trống giữa các vật dụng, trẻ có thể quan sát, lựa chọn và tập trung thuận lợi hơn.

Một nghiên cứu quy mô lớn trên 3.766 học sinh tại Anh cũng cho thấy các yếu tố thiết kế lớp học như ánh sáng, nhiệt độ, chất lượng không khí, sự linh hoạt, màu sắc và mức độ phức tạp của không gian có liên hệ với tiến bộ học tập. Nghiên cứu được thực hiện với trẻ tiểu học, không phải riêng trẻ mầm non, nhưng kết quả vẫn cho thấy thiết kế bên trong lớp học không phải là yếu tố phụ. Bảy thông số thiết kế được xác định đã giải thích khoảng 16% sự khác biệt trong tiến bộ học tập của học sinh.

Như vậy, thẩm mỹ không đơn thuần là “làm cho đẹp”. Thẩm mỹ giáo dục là tổ chức không gian sao cho trẻ cảm thấy dễ chịu, có thể nhận biết điều quan trọng và không bị quá tải bởi những kích thích không cần thiết.

THẨM MỸ KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI TRANG TRÍ THẬT NHIỀU

Một lớp học có thẩm mỹ thường có sự thống nhất về màu sắc, ánh sáng phù hợp, vật liệu gần gũi, đồ dùng được giữ gìn và những khoảng trống cần thiết để mắt được nghỉ ngơi. Sản phẩm của trẻ có thể được trưng bày, nhưng nên được lựa chọn và đặt ở độ cao phù hợp để trẻ có thể nhìn thấy. Tranh ảnh không cần phủ kín tường mà có thể thay đổi theo chủ đề, dự án hoặc mối quan tâm hiện tại của lớp.

Màu sắc cũng không nhất thiết phải thật rực rỡ. Một số màu nổi bật có thể được sử dụng để tạo điểm nhấn hoặc giúp trẻ nhận biết khu vực, nhưng toàn bộ không gian không cần cùng lúc chứa quá nhiều màu mạnh. Khi nền lớp học đủ dịu, hoạt động và học cụ của trẻ sẽ trở thành trọng tâm.

Ánh sáng là một phần quan trọng khác của thẩm mỹ. Không gian cần đủ sáng để trẻ quan sát và hoạt động, nhưng ánh sáng cũng cần được phân bố tương đối đồng đều, hạn chế chói hoặc tạo cảm giác căng thẳng. Nghiên cứu về thiết kế lớp học đã nhiều lần xác định ánh sáng là một trong những thành tố có liên quan đến sự tập trung, cảm nhận không gian và kết quả học tập của người học.

Vẻ đẹp trong lớp học mầm non vì thế nên gần gũi, chân thật và có ích. Một bình hoa nhỏ do trẻ cùng cô cắm, một chiếc lá được nhặt từ sân trường, một bức tranh do trẻ tự vẽ hay chiếc kệ được chăm sóc gọn gàng có thể mang nhiều giá trị hơn những mảng trang trí cầu kỳ nhưng xa lạ với trải nghiệm của trẻ.

MÔI TRƯỜNG CÓ TRẬT TỰ GIÚP GIÁO VIÊN BÌNH AN HƠN

Không gian lớp học không chỉ tác động đến trẻ. Nó còn ảnh hưởng trực tiếp đến cách giáo viên làm việc và hiện diện trong lớp.

Khi học cụ được phân loại rõ ràng, vật dụng chăm sóc trẻ được đặt đúng vị trí và lối di chuyển được tổ chức hợp lý, giáo viên không phải liên tục tìm kiếm đồ dùng hoặc xử lý những va chạm không cần thiết. Một môi trường có chủ đích giúp giảm bớt nhiều quyết định nhỏ trong ngày, từ đó giáo viên có thêm năng lượng để quan sát trẻ.

Ngược lại, một lớp học quá nhiều đồ, thiếu vị trí cố định và thường xuyên lộn xộn có thể khiến người lớn dễ rơi vào cảm giác hối hả. Giáo viên phải dành thời gian thu dọn, tìm kiếm và nhắc nhở nhiều hơn. Khi áp lực tích tụ, giọng nói và cách tương tác với trẻ cũng có thể trở nên vội vàng.

Vì vậy, việc chuẩn bị môi trường không nên được xem là công việc trang trí trước khi phụ huynh đến tham quan. Đó là một phần của chuyên môn giáo viên. Mỗi chiếc kệ, khoảng trống, lối đi và vị trí học cụ đều cần trả lời được câu hỏi: Chi tiết này hỗ trợ trẻ phát triển điều gì và giúp giáo viên làm việc tốt hơn như thế nào?

LỚP HỌC CÓ TRẬT TỰ VẪN CẦN CHO TRẺ ĐƯỢC TỰ DO

Trật tự và tự do không đối lập với nhau. Trên thực tế, một môi trường có trật tự mới có thể tạo ra sự tự do bền vững.

Khi trẻ biết giới hạn của từng khu vực, biết cách sử dụng học cụ và biết mình cần hoàn nguyên môi trường sau khi hoạt động, các con có thể tự do lựa chọn mà không khiến lớp học rơi vào hỗn loạn. Trẻ được quyền chọn sách, chọn góc chơi, chọn học cụ hoặc chọn cách tham gia trong những giới hạn phù hợp với độ tuổi.

Trật tự tạo nên chiếc khung an toàn. Bên trong chiếc khung ấy, trẻ có thể khám phá, thử nghiệm, mắc lỗi và làm lại.

Một lớp học có chất lượng không phải là nơi mọi món đồ luôn nằm yên trên kệ. Trong quá trình trẻ hoạt động, lớp học có thể xuất hiện sự chuyển động, âm thanh, những sản phẩm đang làm dở và nhiều dấu vết của việc học. Điều quan trọng là sau hoạt động, trẻ được hướng dẫn cùng chăm sóc và khôi phục môi trường.

Như vậy, trật tự không được tạo ra bằng việc người lớn âm thầm dọn mọi thứ thay trẻ. Trật tự cần trở thành một phần trong đời sống chung của lớp học, nơi trẻ hiểu rằng mình cũng là người có trách nhiệm chăm sóc không gian mà mình đang sử dụng.

BA MẸ NÊN QUAN SÁT GÌ KHI THAM QUAN LỚP HỌC?

Khi đi tham quan một trường mầm non, ba mẹ không nên chỉ hỏi lớp học có bao nhiêu đồ chơi hoặc được trang trí theo phong cách nào. Hãy dành thời gian quan sát xem trẻ có thể tự lấy và tự cất học cụ hay không, đồ vật có vị trí rõ ràng không, lớp học có đủ khoảng trống để trẻ di chuyển và ánh sáng có tạo cảm giác dễ chịu hay không.

Ba mẹ cũng có thể quan sát cách trẻ sử dụng môi trường. Các con có chủ động lựa chọn hoạt động không? Trẻ có biết tìm món đồ mình cần ở đâu không? Giáo viên có phải liên tục nhắc nhở và kiểm soát hay chính môi trường đã hỗ trợ trẻ hiểu cần làm gì?

Một lớp học thực sự được chuẩn bị cho trẻ thường không cần quá nhiều lời giới thiệu. Cách trẻ di chuyển, tập trung, sử dụng đồ vật và chăm sóc không gian sẽ phản ánh rõ nhất chất lượng của môi trường ấy.

KẾT LUẬN

Lớp học mầm non cần có trật tự và thẩm mỹ không phải để tạo ra những hình ảnh đẹp trên truyền thông, cũng không phải để biến trẻ thành những em bé luôn ngoan ngoãn và làm theo yêu cầu.

Trật tự giúp trẻ hiểu môi trường, dự đoán điều sẽ diễn ra và từng bước trở nên tự lập. Thẩm mỹ giúp trẻ được sống trong một không gian hài hòa, giảm bớt sự quá tải và hướng sự chú ý đến những trải nghiệm có ý nghĩa. Khi hai yếu tố này được kết hợp đúng cách, lớp học không còn chỉ là nơi đặt bàn ghế và học cụ. Nó trở thành một môi trường biết hướng dẫn, nuôi dưỡng và nâng đỡ trẻ mỗi ngày.

Một lớp học đẹp chưa chắc đã là một lớp học tốt. Nhưng một lớp học được chăm sóc bằng sự hiểu biết về trẻ, được tổ chức có chủ đích và giữ gìn bằng tình yêu của cả cô và trò sẽ âm thầm gieo vào trẻ nhiều giá trị quan trọng: sự tập trung, tính tự lập, cảm nhận về cái đẹp và trách nhiệm với không gian chung.

Đó cũng là lúc môi trường trở thành một người thầy thầm lặng. Không giảng giải quá nhiều, nhưng hiện diện trong từng lựa chọn, thói quen và trải nghiệm của trẻ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Fisher, A. V., Godwin, K. E. và Seltman, H. Visual Environment, Attention Allocation, and Learning in Young Children: When Too Much of a Good Thing May Be Bad.

Barrett, P., Davies, F., Zhang, Y. và Barrett, L. The Impact of Classroom Design on Pupils’ Learning: Final Results of a Holistic, Multi-level Analysis.

Center on the Developing Child at Harvard University. Developmental Environments.

Center on the Developing Child at Harvard University. Place Matters: The Environment We Create Shapes the Foundations of Healthy Development.

Yu, C. và Smith, L. B. Embodied Attention and Word Learning by Toddlers.