THƠ TRUYỆN MẦM NON: VÌ SAO TRẺ NÊN ĐƯỢC NGHE ĐỌC MỖI NGÀY?

Bài viết chia sẻ bởi Thảo Nguyễn — Giám đốc Campus ME School Hoàng Văn Thụ, hệ thống trường mầm non ME School (meschool.vn). Với hơn 10 năm kinh nghiệm quản lý giáo dục mầm non và đồng hành cùng hàng nghìn gia đình, cô Thảo Nguyễn chia sẻ góc nhìn từ thực tế vận hành và nghiên cứu phát triển trẻ em.

TÓM TẮT BÀI VIẾT

Thơ và truyện không chỉ là những hoạt động giúp trẻ giải trí trước giờ ngủ hay lấp đầy một khoảng thời gian trong ngày. Với trẻ mầm non, mỗi bài thơ có nhịp điệu, mỗi câu chuyện có nhân vật và tình tiết đều mở ra một không gian để trẻ tiếp nhận ngôn ngữ, phát triển trí tưởng tượng, nhận biết cảm xúc và xây dựng mối quan hệ gần gũi với người lớn. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến nghị người lớn đọc sách cùng trẻ từ khi mới sinh và duy trì ít nhất đến tuổi mẫu giáo, bởi hoạt động này góp phần hỗ trợ nền tảng ngôn ngữ, nhận thức, cảm xúc xã hội và mối quan hệ chăm sóc tích cực.

Bài viết giới thiệu hai bài đồng dao và hai câu chuyện dân gian phù hợp với trẻ mầm non, đồng thời phân tích những lợi ích của việc đọc thơ, kể chuyện thường xuyên tại trường.

THƠ VÀ TRUYỆN KHÔNG CHỈ LÀ NHỮNG CON CHỮ

Trong một lớp học mầm non, có những khoảnh khắc trẻ không cần thêm một hoạt động sôi nổi hay một món học cụ mới. Các con chỉ cần ngồi gần cô giáo, lắng nghe giọng kể chậm rãi và cùng bước vào thế giới của một câu chuyện.

Khi cô đọc một bài thơ, trẻ nghe thấy nhịp điệu của tiếng Việt, cảm nhận những từ có âm thanh gần giống nhau và ghi nhớ câu chữ theo một cách tự nhiên. Khi cô kể chuyện, trẻ tò mò về điều sắp xảy ra, lo lắng khi nhân vật gặp khó khăn, vui mừng khi vấn đề được giải quyết và dần hiểu rằng mỗi hành động đều có thể dẫn đến một kết quả.

Đọc thơ, đọc truyện vì thế không chỉ là truyền đạt nội dung. Đó là một cuộc gặp gỡ giữa trẻ với ngôn ngữ, giữa trí tưởng tượng với đời sống và giữa đứa trẻ với người đang hiện diện bên cạnh mình.

Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard gọi những tương tác qua lại giữa trẻ và người lớn là “serve and return”. Khi trẻ nhìn vào tranh, phát ra âm thanh, đặt câu hỏi hoặc thể hiện cảm xúc và người lớn phản hồi lại, những cuộc trao đổi ấy góp phần xây dựng nền tảng cho ngôn ngữ, kỹ năng xã hội và sự phát triển nhận thức sau này.

BÀI THƠ, ĐỒNG DAO PHÙ HỢP VỚI TRẺ MẦM NON

Các bài đồng dao dân gian thường có câu ngắn, nhịp rõ, nhiều từ lặp lại và có thể kết hợp với vận động. Giáo viên có thể đọc chậm, vỗ tay theo nhịp hoặc thay đổi tốc độ để trẻ cùng tham gia.

DUNG DĂNG DUNG DẺ

Dung dăng dung dẻ
Dắt trẻ đi chơi
Đến cửa nhà trời
Lạy cậu lạy mợ
Cho cháu về quê
Cho dê đi học
Cho cóc ở nhà
Cho gà bới bếp
Ù à ù ập
Ngồi sập xuống đây.

BÀI THƠ 1: EM YÊU NHÀ EM

Tác giả: Đoàn Thị Lam Luyến

Chẳng đâu bằng chính nhà em
Có đàn chim sẻ bên thềm líu lo.

Có nàng gà mái hoa mơ
Cục ta cục tác khi vừa đẻ xong.

Có bà chuối mật lưng ong
Có ông ngô bắp râu hồng như tơ.

Có ao muống với cá cờ
Em là chị Tấm đợi chờ Bống lên.

HAI CÂU CHUYỆN NGẮN PHÙ HỢP VỚI TRẺ MẦM NON

THỎ VÀ RÙA

Ngày nọ, Thỏ thường xuyên chế giễu Rùa vì Rùa đi quá chậm. Rùa không tức giận mà bình tĩnh đề nghị hai bạn cùng thi chạy.

Cuộc thi bắt đầu. Thỏ nhanh chóng chạy vượt lên rất xa. Nghĩ rằng Rùa không thể đuổi kịp mình, Thỏ nằm xuống dưới một gốc cây và ngủ quên.

Rùa vẫn bước từng bước chậm rãi. Rùa không dừng lại, cũng không quay sang tìm Thỏ. Cuối cùng, Rùa đến đích trước khi Thỏ tỉnh giấc.

Khi Thỏ chạy tới, Rùa đã hoàn thành cuộc thi. Từ đó, Thỏ hiểu rằng nhanh nhẹn là một lợi thế, nhưng sự kiên trì và tập trung cũng vô cùng quan trọng.

BA CHÚ HEO CON

Ngày xưa có ba chú heo con rời nhà để tự xây cho mình những ngôi nhà riêng.

Chú heo thứ nhất muốn hoàn thành thật nhanh nên dựng nhà bằng rơm. Chú heo thứ hai làm nhà bằng gỗ. Chú heo thứ ba kiên nhẫn xây từng viên gạch để ngôi nhà thật chắc chắn.

Một con sói xuất hiện. Sói thổi bay ngôi nhà rơm rồi làm đổ ngôi nhà gỗ. Hai chú heo vội vàng chạy đến ngôi nhà bằng gạch của người em.

Sói cố gắng thổi thật mạnh nhưng ngôi nhà vẫn đứng vững. Ba chú heo được an toàn bên trong và hiểu rằng khi làm một việc quan trọng, sự cẩn thận và kiên trì sẽ giúp tạo nên kết quả bền vững.

ĐỌC THƠ, ĐỌC TRUYỆN GIÚP TRẺ PHÁT TRIỂN NGÔN NGỮ

Trẻ không thể phát triển vốn từ chỉ bằng cách học thuộc từng từ riêng lẻ. Các con cần được nghe từ ngữ xuất hiện trong câu, trong tình huống và trong những câu chuyện có ý nghĩa.

Sách truyện thường sử dụng vốn từ đa dạng và cấu trúc câu phong phú hơn lời trò chuyện hằng ngày. Nghiên cứu theo dõi hoạt động đọc sách giữa cha mẹ và trẻ cho thấy số lượng tương tác đọc sách có khả năng dự báo vốn từ tiếp nhận, khả năng đọc hiểu và động lực đọc của trẻ trong những năm tiếp theo. Ngôn ngữ người lớn sử dụng khi đọc sách cũng đa dạng về từ vựng và phức tạp hơn so với ngôn ngữ ngoài hoạt động đọc.

Khi cô giáo dừng lại để giải thích một từ mới, chỉ vào tranh, nhắc lại câu nói của nhân vật hoặc mời trẻ sử dụng từ ấy trong một tình huống khác, trẻ không chỉ ghi nhớ âm thanh của từ mà còn dần hiểu cách sử dụng.

NAEYC cho biết đọc thành tiếng hỗ trợ những năng lực nền tảng mà trẻ cần để trở thành người đọc thành thạo sau này, trong đó có vốn từ và hiểu biết về thế giới. Qua thơ truyện, trẻ được tiếp xúc với con người, đồ vật, hành động và những ý tưởng có thể chưa từng xuất hiện trong đời sống hằng ngày của mình.

THƠ GIÚP TRẺ CẢM NHẬN NHỊP ĐIỆU VÀ ÂM THANH CỦA NGÔN NGỮ

Thơ và đồng dao mang đến một trải nghiệm khác với văn xuôi. Trẻ nghe thấy tiếng lặp lại, vần cuối câu, nhịp nhanh chậm và cách giọng nói lên xuống. Nhiều bài thơ còn kết hợp tự nhiên với động tác tay, bước chân, vỗ nhịp hoặc biểu cảm khuôn mặt.

Khi nghe đi nghe lại một bài thơ, trẻ thường bắt đầu tham gia bằng một từ cuối câu, sau đó là một cụm từ và cuối cùng có thể đọc cùng cô cả bài. Quá trình ấy không cần diễn ra dưới hình thức kiểm tra hay yêu cầu học thuộc. Trẻ ghi nhớ bởi các con yêu thích nhịp điệu, dự đoán được phần tiếp theo và cảm thấy mình là một phần của hoạt động chung.

Đối với trẻ đang tập nói, những bài thơ ngắn còn tạo cơ hội để con luyện khẩu hình, phát âm và điều chỉnh hơi thở. Với trẻ lớn hơn, giáo viên có thể mời các con tìm những từ có âm giống nhau, thay một từ để tạo câu thơ mới hoặc sử dụng nhạc cụ gõ để thể hiện nhịp điệu.

THƠ TRUYỆN GIÚP TRẺ NHẬN BIẾT CẢM XÚC VÀ HỌC CÁCH ĐỒNG CẢM

Trong đời sống thật, trẻ có thể gặp khó khăn khi nói về cảm xúc của chính mình. Nhưng qua một nhân vật, các con có thể dễ dàng nhận ra: bạn đang buồn, bạn sợ hãi, bạn ghen tị, bạn thất vọng hoặc bạn cần được giúp đỡ.

Khi cô hỏi: “Con nghĩ lúc này bạn Rùa cảm thấy thế nào khi bị Thỏ trêu?”, trẻ được thực hành nhìn một tình huống từ vị trí của người khác. Khi thảo luận về lựa chọn của nhân vật, trẻ hiểu rằng cảm xúc nào cũng có thể được đón nhận, nhưng mỗi hành động lại tạo ra một kết quả khác nhau.

Đọc chung còn tạo ra những khoảnh khắc quan hệ ấm áp giữa trẻ với người lớn. Trẻ được ngồi gần cô, nghe một giọng nói quen thuộc, cùng cười, cùng chờ đợi và cùng trò chuyện. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ xem đọc chung là một thực hành nuôi dạy tích cực, có khả năng hỗ trợ ngôn ngữ, nhận thức, phát triển cảm xúc xã hội và những mối quan hệ nuôi dưỡng an toàn.

MỖI ĐỘ TUỔI CẦN MỘT CÁCH ĐỌC KHÁC NHAU

Với trẻ dưới 2 tuổi, sách nên có tranh rõ, ít chi tiết, câu ngắn và những nội dung gần gũi như con vật, đồ dùng, cơ thể hoặc sinh hoạt hằng ngày. Giáo viên có thể không cần đọc đúng toàn bộ văn bản mà tập trung chỉ tranh, gọi tên và phản hồi theo sự chú ý của trẻ.

Với trẻ từ 2 đến 3 tuổi, cô có thể chọn thơ ngắn, câu chuyện có yếu tố lặp lại và những âm thanh để trẻ dễ tham gia. Trẻ có thể hoàn thành từ cuối câu, làm động tác hoặc gọi tên cảm xúc cơ bản của nhân vật.

Với trẻ từ 3 đến 4 tuổi, câu chuyện có thể dài hơn và có một vấn đề đơn giản. Giáo viên bắt đầu đặt câu hỏi dự đoán, giúp trẻ kể lại một vài sự kiện theo trình tự.

Với trẻ từ 4 đến 6 tuổi, trẻ có thể tiếp nhận những câu chuyện có nhân vật đa dạng, tình tiết rõ hơn và nhiều góc nhìn. Các con có thể thảo luận nguyên nhân, kết quả, động cơ của nhân vật và sáng tạo thêm nội dung mới.

Việc lựa chọn thơ truyện vì thế cần dựa trên đặc điểm phát triển, vốn sống và mối quan tâm thực tế của từng nhóm trẻ, thay vì chỉ căn cứ vào một danh sách cố định.

KHÔNG GIAN ĐỌC THƠ, ĐỌC TRUYỆN HẰNG NGÀY TẠI TRƯỜNG

Tại ME School, thơ và truyện không chỉ xuất hiện trong một “tiết học” riêng biệt. Những câu thơ, bài đồng dao và câu chuyện được đưa vào nhịp sống hằng ngày của trẻ theo nhiều cách khác nhau.

Cô có thể đọc một bài thơ ngắn khi bắt đầu buổi sáng, kể chuyện trong giờ vòng tròn, sử dụng đồng dao khi chuyển tiếp giữa hai hoạt động hoặc đọc sách trong khoảng thời gian yên tĩnh trước giờ ngủ. Ở góc sách, trẻ được tiếp cận những cuốn sách phù hợp với độ tuổi, có thể tự lựa chọn, xem tranh hoặc nhờ cô đọc lại câu chuyện mình yêu thích.

Giáo viên không chỉ đọc hết nội dung rồi đóng sách. Các cô quan sát ánh mắt, câu hỏi và phản ứng của trẻ để điều chỉnh giọng kể, dừng lại đúng lúc và mở rộng cuộc trò chuyện. Có câu chuyện được đọc lại nhiều ngày bởi trẻ vẫn còn hào hứng. Có bài thơ trở thành trò chơi vận động. Có nhân vật bước ra khỏi trang sách để xuất hiện trong hoạt động đóng kịch, tạo hình hoặc trò chơi tưởng tượng.

Điều chúng tôi mong muốn không phải là trẻ thuộc thật nhiều bài thơ hay nhớ thật nhiều tên truyện. Điều quan trọng hơn là các con hình thành tình yêu đối với ngôn ngữ, cảm thấy hạnh phúc khi mở một cuốn sách và biết rằng những câu chuyện luôn là nơi mình có thể tìm thấy sự đồng cảm, niềm vui và những điều mới mẻ.

MỜI BA MẸ ĐĂNG KÝ THAM QUAN VÀ TÌM HIỂU CHƯƠNG TRÌNH HỌC

Một đứa trẻ yêu sách không nhất thiết phải là một đứa trẻ biết đọc sớm. Tình yêu ấy có thể bắt đầu từ khoảnh khắc con ngồi cạnh cô giáo, nghe một bài thơ quen thuộc, bật cười trước giọng nói của nhân vật và háo hức chờ câu chuyện tiếp theo vào ngày mai.

Ba mẹ có thể đăng ký tham quan và tìm hiểu chương trình học tại ME School để trực tiếp cảm nhận không gian nơi trẻ được nghe đọc thơ, kể chuyện và tương tác với sách mỗi ngày. Trong môi trường ấy, thơ truyện không phải là một nội dung cần hoàn thành mà là một phần tự nhiên của tuổi thơ, giúp trẻ đắm chìm trong tiếng Việt giàu hình ảnh, nuôi dưỡng trí tưởng tượng và xây dựng nền tảng ngôn ngữ bằng niềm vui.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

American Academy of Pediatrics. Literacy Promotion: An Essential Component of Primary Care Pediatric Practice.

Center on the Developing Child at Harvard University. Serve and Return: Back-and-Forth Exchanges.

NAEYC. Reading Aloud with Infants and Toddlers.

Demir-Lira, Ö. E. và cộng sự. Parents’ Early Book Reading to Children: Relation to Children’s Later Language and Literacy Outcomes.

Salley, B. và cộng sự. Shared Book Reading Intervention for Parents of Infants and Toddlers.

O’Fallon, M. và cộng sự. Preschoolers’ Word Learning During Storybook Reading.