ĐIỀU ÍT AI ĐỂ Ý: TÂM THẾ CỦA GIÁO VIÊN QUAN TRỌNG HƠN CẢ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

Bài viết chia sẻ bởi Phạm Phượng — Quản lý chuyên môn Campus ME School Tân Thuận, hệ thống trường mầm non ME School (meschool.vn). Với hơn 10 năm kinh nghiệm làm người hướng dẫn (guide) trong lớp học Montessori, cô Phạm Phượng chia sẻ góc nhìn từ thực tế vận hành lớp học.

TÓM TẮT BÀI VIẾT

Khi nói đến chất lượng của một trường mầm non, nhiều người thường nghĩ đến chương trình học, phương pháp giáo dục, học cụ hay cơ sở vật chất. Tuy nhiên, có một yếu tố ít được nhìn thấy nhưng lại hiện diện trong mọi khoảnh khắc của trẻ tại lớp: tâm thế của người giáo viên. Một giáo viên có thể sở hữu phương pháp tốt, giáo án chỉn chu và kiến thức chuyên môn vững vàng, nhưng nếu bước vào lớp trong trạng thái căng thẳng, thiếu kiên nhẫn hoặc mất kết nối với chính mình, chất lượng tương tác với trẻ vẫn có thể bị ảnh hưởng. Ngược lại, khi giáo viên bình an, tỉnh thức và có khả năng điều chỉnh cảm xúc, họ không chỉ dạy trẻ mà còn giúp trẻ cảm thấy an toàn, được tôn trọng và sẵn sàng khám phá thế giới.

GIÁO VIÊN MẦM NON KHÔNG CHỈ DẠY TRẺ

Mỗi buổi sáng, trước khi trẻ bước vào lớp, giáo viên thường chuẩn bị rất nhiều thứ. Học cụ được đặt đúng vị trí, bàn ghế được lau sạch, hoạt động trong ngày được xem lại và những vật dụng cần thiết cho trẻ được sắp xếp cẩn thận. Nhưng có một sự chuẩn bị không thể nhìn thấy bằng mắt, đó là cách người giáo viên chuẩn bị chính mình.

Một cô giáo có thể bước vào lớp với sự bình tĩnh, cởi mở và sẵn sàng lắng nghe. Nhưng cô cũng có thể mang theo những lo lắng từ gia đình, áp lực công việc, sự mệt mỏi hoặc những cảm xúc chưa được giải quyết. Trẻ nhỏ chưa thể gọi tên chính xác trạng thái ấy, nhưng các con cảm nhận được qua ánh mắt, giọng nói, nét mặt, tốc độ di chuyển và cách người lớn phản ứng trước những tình huống rất nhỏ.

Khi trẻ làm đổ nước, một giáo viên bình tĩnh có thể nhẹ nhàng nói: “Nước bị đổ rồi, cô và con cùng lau nhé.” Nhưng trong trạng thái căng thẳng, người lớn có thể phản ứng bằng sự khó chịu: “Sao con lúc nào cũng làm đổ thế?” Cùng một tình huống, cùng một phương pháp giáo dục, nhưng tâm thế khác nhau sẽ tạo ra hai trải nghiệm hoàn toàn khác đối với trẻ.

Vì vậy, giáo viên mầm non không chỉ truyền đạt kiến thức. Trong những năm đầu đời, họ đang góp phần kiến tạo cảm giác của trẻ về chính mình, về người khác và về thế giới xung quanh.

TÂM THẾ CỦA GIÁO VIÊN LÀ GÌ?

Tâm thế không chỉ đơn giản là hôm nay giáo viên đang vui hay buồn. Trong môi trường giáo dục, tâm thế có thể được hiểu là trạng thái sẵn sàng về nhận thức, cảm xúc và hành động trước những điều sẽ diễn ra trong lớp học.

Một giáo viên có tâm thế tích cực không có nghĩa là lúc nào cũng phải vui vẻ hoặc không bao giờ mệt mỏi. Điều quan trọng hơn là họ có khả năng nhận biết trạng thái của mình, điều chỉnh cảm xúc và lựa chọn cách phản ứng phù hợp với trẻ.

Khi trẻ khóc, giáo viên có thể nhận ra mình đang sốt ruột nhưng không để sự sốt ruột dẫn dắt hành vi. Khi trẻ chưa hợp tác, giáo viên có thể dừng lại để tự hỏi: “Con đang cần điều gì?” thay vì lập tức kết luận rằng trẻ bướng bỉnh. Khi một hoạt động không diễn ra như kế hoạch, giáo viên có thể linh hoạt quan sát nhu cầu thực tế của lớp thay vì cố gắng kiểm soát mọi thứ.

Đây chính là ranh giới giữa việc chỉ thực hiện một phương pháp và thực sự sống trong tinh thần của phương pháp ấy.

TRẺ NHỎ “MƯỢN” SỰ BÌNH TĨNH CỦA NGƯỜI LỚN

Khả năng tự điều chỉnh cảm xúc của trẻ mầm non vẫn đang trong quá trình phát triển. Khi buồn, tức giận, sợ hãi hoặc quá kích thích, trẻ chưa thể tự mình trở về trạng thái cân bằng như người trưởng thành. Các con cần một người lớn ổn định ở bên cạnh để hỗ trợ quá trình ấy.

ZERO TO THREE gọi quá trình này là đồng điều hòa cảm xúc. Trước khi có thể tự trấn an, trẻ cần “mượn” sự bình tĩnh của người chăm sóc thông qua giọng nói nhẹ nhàng, sự hiện diện ổn định, cái ôm, ánh mắt và cách người lớn giúp trẻ gọi tên cảm xúc.

Điều đó có nghĩa là khi một đứa trẻ đang khóc dữ dội, giáo viên không chỉ xử lý một hành vi. Trạng thái của cô đang trở thành điểm tựa giúp hệ thần kinh của trẻ dần trở về cảm giác an toàn. Một người lớn càng vội vàng, lớn tiếng hoặc mất kiểm soát, trẻ càng khó bình tĩnh. Ngược lại, một người giáo viên có khả năng hiện diện, hạ thấp giọng nói và kiên nhẫn ở bên sẽ giúp trẻ học được cách đi qua cảm xúc của mình.

Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard cũng nhấn mạnh vai trò của những tương tác qua lại, nhất quán và đáp ứng giữa trẻ với người chăm sóc. Những tương tác này góp phần xây dựng nền tảng cho sự phát triển não bộ, khả năng giao tiếp và các kỹ năng xã hội. Khi người lớn chịu áp lực lớn hoặc căng thẳng kéo dài, khả năng duy trì sự đáp ứng ổn định với trẻ có thể trở nên khó khăn hơn.

TÂM THẾ CỦA GIÁO VIÊN ẢNH HƯỞNG ĐẾN BẦU KHÔNG KHÍ CỦA CẢ LỚP HỌC

Một lớp học không chỉ được tạo nên bởi bàn ghế, học cụ và chương trình. Lớp học còn được tạo nên bởi bầu không khí cảm xúc mà người lớn mang vào đó mỗi ngày.

Nghiên cứu về năng lực cảm xúc xã hội của giáo viên cho rằng sức khỏe tinh thần, khả năng tự nhận thức và điều chỉnh cảm xúc của giáo viên có liên hệ với chất lượng mối quan hệ giáo viên và học sinh, khả năng quản lý lớp học cũng như việc xây dựng một môi trường học tập hỗ trợ.

Trong giáo dục mầm non, điều này càng rõ ràng bởi giáo viên phải liên tục đáp ứng nhiều nhu cầu cùng lúc. Một trẻ đang khóc vì nhớ mẹ, một trẻ cần đi vệ sinh, hai trẻ đang tranh đồ chơi và một hoạt động sắp bắt đầu. Nếu người giáo viên không có khả năng giữ sự ổn định bên trong, lớp học rất dễ bị dẫn dắt bởi sự hối hả, mệnh lệnh và phản ứng tức thời.

Một nghiên cứu trên các lớp Head Start và Early Head Start cũng chỉ ra mối liên hệ giữa những vấn đề hành vi mà giáo viên cảm nhận ở trẻ, mức độ căng thẳng nghề nghiệp của giáo viên và năng lực điều hành nhận thức của họ. Nghiên cứu này cho thấy khả năng tự điều chỉnh của giáo viên là một yếu tố đáng chú ý khi nhìn vào áp lực trong lớp học mầm non.

Điều này không có nghĩa là mọi khó khăn của trẻ đều bắt nguồn từ giáo viên. Trẻ có khí chất, nhu cầu và hoàn cảnh gia đình khác nhau. Tuy nhiên, trạng thái của người lớn có thể làm một tình huống trở nên nhẹ nhàng hơn hoặc căng thẳng hơn. Giáo viên không thể kiểm soát mọi điều xảy ra trong lớp, nhưng có thể học cách lựa chọn cách mình hiện diện trước những điều đó.

CÁC PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC LỚN ĐỀU BẮT ĐẦU TỪ SỰ CHUYỂN HÓA CỦA NGƯỜI LỚN

Trong giáo dục Montessori, giáo viên không phải là trung tâm truyền đạt kiến thức mà là người quan sát, hướng dẫn và chuẩn bị môi trường. Để làm được điều đó, giáo viên cần học cách lùi lại, kiên nhẫn và tin tưởng vào năng lực phát triển của trẻ. Việc chuẩn bị lớp học ngăn nắp không chỉ nhằm tạo ra một không gian đẹp, mà còn giúp người giáo viên thiết lập trật tự và sự tập trung bên trong chính mình.

Trong giáo dục Steiner, trẻ nhỏ học rất nhiều qua sự bắt chước. Trẻ không chỉ bắt chước hành động của người lớn mà còn nhạy cảm với nhịp điệu, giọng nói, thái độ và cách người lớn hiện diện trong công việc hằng ngày. Vì vậy, giáo viên được khuyến khích thực hiện các công việc có ý nghĩa như sắp xếp lớp, làm vườn, chuẩn bị đồ ăn hay kể chuyện bằng một trạng thái từ tốn và có chủ đích.

Dù cách tiếp cận khác nhau, các phương pháp này đều gặp nhau ở một điểm: muốn thay đổi trẻ, trước hết người lớn cần học cách quan sát và giáo dục chính mình. Phương pháp chỉ thật sự có giá trị khi được thực hiện bởi một người có đủ sự tỉnh thức, tôn trọng và thấu cảm.

KIẾN TẠO TÂM THẾ KHÔNG PHẢI LÀ CHE GIẤU CẢM XÚC

Có một hiểu lầm phổ biến rằng giáo viên chuyên nghiệp là người luôn vui vẻ và không được thể hiện sự mệt mỏi. Trên thực tế, kiến tạo tâm thế không đồng nghĩa với việc phủ nhận cảm xúc hoặc buộc bản thân phải tích cực trong mọi hoàn cảnh.

Điều giáo viên cần là khả năng nhận ra: “Lúc này mình đang căng thẳng”, “Mình đang mất kiên nhẫn” hoặc “Mình cần một khoảng dừng”. Khi gọi tên được trạng thái của mình, giáo viên có cơ hội lựa chọn hành động thay vì phản ứng theo cảm xúc.

Một số thực hành đơn giản có thể bắt đầu ngay trước giờ đón trẻ: dành vài phút hít thở, đi một vòng quan sát lớp học, sắp xếp lại học cụ trong im lặng, xác định một phẩm chất muốn mang vào ngày mới hoặc tự hỏi: “Hôm nay mình muốn trẻ cảm thấy thế nào khi ở bên mình?”

Trong tài liệu thực hành của nhà trường, nghi thức “kiến tạo đầu ngày” được sử dụng như một khoảng dừng để giáo viên chủ động lựa chọn sự hiện hữu của mình trong ngày, chẳng hạn sự bình an, kiên nhẫn, hứng khởi hoặc lắng nghe. Khi gặp khó khăn, giáo viên có thể nhớ lại cam kết ấy và điều chỉnh cách mình đang hiện diện với trẻ.

Nghi thức này không làm biến mất áp lực. Nhưng nó giúp người giáo viên có một điểm để quay về.

PHỤ HUYNH CÓ THỂ QUAN SÁT ĐIỀU GÌ?

Khi tham quan một trường mầm non, phụ huynh thường hỏi về chương trình, thực đơn, thời lượng tiếng Anh hoặc cơ sở vật chất. Những thông tin đó đều cần thiết. Tuy nhiên, ba mẹ cũng nên dành thời gian quan sát trạng thái của người giáo viên.

Hãy nhìn cách giáo viên phản ứng khi trẻ khóc, làm đổ đồ hoặc chưa hợp tác. Giáo viên có hạ người xuống ngang tầm mắt trẻ không? Giọng nói có giữ được sự bình tĩnh không? Cô đang cố gắng hiểu nhu cầu của trẻ hay chỉ muốn hành vi ấy dừng lại thật nhanh?

Hãy quan sát cả cách người lớn nói chuyện với nhau. Một môi trường mà giáo viên được tôn trọng, hỗ trợ và chăm sóc sẽ có nhiều điều kiện hơn để họ trao lại sự bình an ấy cho trẻ. Sự kiên nhẫn của giáo viên không chỉ là phẩm chất cá nhân; nó còn liên quan đến cách nhà trường tổ chức công việc, xây dựng đội ngũ và chăm sóc sức khỏe tinh thần của người làm nghề.

KẾT LUẬN

Một phương pháp giáo dục tốt có thể mang đến định hướng. Một giáo án tốt có thể giúp giáo viên tổ chức hoạt động hiệu quả. Một môi trường đẹp có thể khơi gợi sự tò mò của trẻ.

Nhưng chính tâm thế của người giáo viên mới quyết định phương pháp ấy sẽ được trao đến trẻ bằng sự tôn trọng hay áp đặt, bằng sự bình tĩnh hay vội vàng, bằng niềm tin hay phán xét.

Trẻ có thể quên một bài hát, một trò chơi hoặc một hoạt động từng diễn ra trong lớp. Nhưng các con thường ghi nhớ rất lâu cảm giác khi ở bên một người lớn khiến mình được an toàn, được lắng nghe và được tin tưởng.

Vì vậy, trước khi chuẩn bị để dạy trẻ, người giáo viên cần chuẩn bị cách mình sẽ hiện diện với trẻ. Bởi một lớp học hạnh phúc không bắt đầu từ giáo án hoàn hảo. Nó bắt đầu từ một người giáo viên đủ bình an để trở thành điểm tựa cho những tâm hồn còn rất nhỏ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Center on the Developing Child at Harvard University. Serve and Return: Back-and-Forth Exchanges.

ZERO TO THREE. Your Calm Is Their Calm: Co-Regulation Strategies for Infants and Toddlers.

Jennings, P. A. và Greenberg, M. T. The Prosocial Classroom: Teacher Social and Emotional Competence in Relation to Student and Classroom Outcomes.

Friedman-Krauss, A. H. và cộng sự. Child Behavior Problems, Teacher Executive Functions, and Teacher Stress in Early Childhood Settings.